De la Real Academia Gallega.
En Galicia as augas teñen vida e dormen pola noite e síntense feridas si se bebe un vaso de auga con unha vela
acendida na man. Moitos ríos foron mulleres que cansas dormiron no
lugar do nacimento. o Miño foi un home: O PAI MIÑO, a quen as xentes
presumen con grandes barbas,como todos os ríos, ten o seu leito
deica chegar ó mar, e, cando chega, bota pola boca a auga recollida,
desemboca no mar. Un mosaico descuberto en Lugo ten a figura dun
home barbudo e moita xente sempre que o ve di que é o Miño.
É lástima, realmente, que Asorey non representara o noso río como Apolodoro de Damasco representou o Danubio na columna marmorea de
Traxano en Roma.
Strabón é o
primeiro que fala do Miño, mencionandoo seguido do Lethes,
chamado por uns Limaia e por outros Belión, ven do país dos
Keltíberos e Ouakkaíoi, o Balnis, chamado por outros Mínion,
o maior dos ríos de Lusytania, navegable nuns 800 estadios.
Poseidón di que procede do pais dos Kantabroi. Mela tamén
cita o Minius e di que ten 4000 pasos de ancho na
desembocadura. Os romanos afirman que é navegable uns 800
estadios. Ningún indica o punto xusto do nacemento e
Poseidón di que procede do pais dos Kantabroi, o nome e ista
procedencia fai pensar que o río que chama o Miño era o Sil.
O nome pode levar mellor a Pena Rubia, onde están as fontes
do Sil, fontes que poden ser de color do minio o que non ten
as fontes do Miño actual, como personalmente temos
comprobado. Testemuño pode ser o relato de Paulo Osorio no
relato do Medulio, o triste fin dunha heroica resistencia.
Don Casimiro Torres danos ista traducción: " Os legados
Antístio e Firmio, someteron, despois de longos e duros
combates, as rexions mais extremas de Galicia, que plagadas
de montes e de selvas, intérnanse no Océano. Pois tamén
tiveron que poñer cerco ó monte Medulio, que se levanta
proietandose sobor do Miño, no cal se refuxaran unha gran
multitude de homes; o cerco consistiu nun foso de quince mil
pasos, aparte de outras operacións de sitio. Así pois cando
estas xentes, por naturaleza torvas e feroces, comprenderon
que, nin eran capaces de aguantar o cerco, nin de atacar ó
enemigo por medio de loita, decidíronse ó suicidio por medo
a caer na servidume. Porque casi todos, a profia, quitáronse
a vida, polo lume, o ferro ou o veneno". O Medulio ten sido
localizado en moitos lugares, parece que son as Medulas como
indica don Casimiro.
Outro
testimonio de ser o Miño o río que nace en Pena Rubia está
no Cronicon do Idacio Contido no seguinte relato: "No
río Miño, como a unhas cinco millas do municipio de Lais,
colléronso catro peixes, de aspecto e figura nunca vistos,
os cales como refiriron os mismos que os colleron, homes
cristianos e piadosos, presentaban varios signos,
consistentes en letras hebraicas e gregas, números latinos
de eras, nista forma CCCLXV, e un círculo cos meses do ano,
a igual distancia uns dos outros. Non lonxe de dito
municipio, cairon do ceo certa especie de graus, á maneira
de lentexas, mui verdes, como a herba, a sumamente amargos;
e ouserváronse ademais moitos outros portentos".
Unha
nota de D. Marcelo Macias a Lais, fai referencia o
seu emplazamento que algúns situan na parroquia de Layas,
situada á dreita do Miño antre Ourense e Ribadavia, e o P.
Sarmiento en: El verdadero Miño y el municipio de Lays
lévao a feligresia de San Pedro de Alais, situado cerca
de Castro Caldelas. "Alais, escribe o P. Sarmiento,
creo que está onde estaba, no tempo de Idacio, o municipio
de Lays, que non estaba lonxe do río Sil o cal chama Idacio
Miño". Con Sarmiento coinciden Flórez e Cornide, e discrepa
D. Marcelo, parécenos que está ben a opinión do P.
Sarmiento.
Ninguén sinta a menor preocupación polo que acabamos de
decir. Hoxe ninguén vai pedir cambio de topónimos, o recordo
histórico remata con iso: con un recordo, porque pra todos o
Miño é o Miño, e o Sil é o Sil. A verdade xeográfica indica
que as augas do Miño ten o seu comenzo na Serra de Meira,
nun nacente que aparece debaixo de unhas grandes penedas e
outro que se ói pasar por debaixo das pedras do Peñascal, e
da fonte que xurde na beira do camiño que vai para as leiras
de Irimia. Pero a tradición sinala como lugar de nacimento a
lagoa onde xurden os grandes borbotóns que dan lugar á presa
de auga que sai da zona pantanosa.
A lenda
indica que unha bruxa viña pola Serra de Meira con un
regazado de pedras pra botar do pobo os frades. O andar ós
primeiros pasos pola valgada no alto da serra, oieo tocar as
campanas a rebato, sin pensar mais, tivo medo e deixou cair
o mandilado de pedras que traguía; e así de sinxelo, quedou
formado o Pedregal, un típico conto de antigas raices.
Tamén
se refiere que un veciño da zona pantanosa estaba cargando
un carro de centeo e por causas referidas de diferente modo,
a xugada fuxeo co carro e meteuse pola lagoa onde se
enterrou todo o conxunto sin que ninguén o volvera a ver.
As lendas engádase a descripción literaria do Licenciado
Molina na "Descripción del Reyno de Galicia" impresa
en Mondoñedo no ano 1550:
Passamos al
rio/famoso de nombre
que en
nuestra Galiza/llamamos el Miño
al qual
hasta ahora/llamaremos niño
mas otros
que absorbe/le hacen ser hombre
en partes va
bravo/que no hay quien no asombre
passa por
pueblos/que aquí se dirán
la fuente do
nasce/se llama Miñán
que desde
Miñán/tomó su renombre
Fai un eloxio
do río e das terras por onde pasa: "Este es el más caudaloso
río de fama que hay en este reyno y aún de obra despues que se
junta con el Sil. Es muy provechoso porque tiene donde que
nasce hasta que entra en el mar las más abundosas riberas
que puede aver en España".
Nos primeiros
afluentes está o Tamboga e a Lagoa de Cospeito ou de Sta.
Cristina. Molina describeo dende a Lagoa, pero o Tamboga ven
do Moiseiban e da Carba, así, con dous brazos cabeceiros que
levan os nomes de Portela e Martíñán e con ise señorío forma
un val pro modiodia que sigue tamén o Miño dende o seu
nacemento. A Molina preocúpalle a Lagoa de Cospeito, Sistáio
ou de Santa Cristina. Así conta o autor da Descripción de Galiza: "Este río del Támaga nace de una laguna que llaman
las Lamas de Goá, tiene en torno más de una legua; deste
lago se cuentan dos cosas extrañas que si no las oviese oido
de persona de crédito y de mucha fe, no me ocuparía mucho de
escribillas... Es la una que en ciertos meses del año oyen
dentro del lago bramar un animal moi temerosamente lo cual
se olle gran trecho de allí. y queriendo muchos entrar do
son aquellos bramidos los oyen en otra parte de manera que
jamás se ha visto lo que es, mas que suena a modo de una
vaca... La otra es que algunos años por falta de agua se
llega a secar parte del, en aquello que queda como
tremedales se hallan cosas de hierro labradas y piedras
cortadas y ladrillos, y clavos y hollas, y todas otra cosa
de esta calidad, que demuestran claro haber habido allí
edificios y población".
Relatan que alí está asolagada a ciudade de Veria, da que se
oucen as campanas e tiña alí unha "gran serpiente a la cual
mató Alceo de Verial, es decir, de Veria". A ciudade foi
asolagada por mandato da virxen cando pasou por Cospeito
porque según lle informou unha muller do lugar os veciños
daban culto a BAAL. Xa fai anos recollemos a lenda do
paso de Nosa Señora por aquel lugar. Viaxaba a Virxen co
Meniño e foi pedir pousada a un zapateiro, e o zapateiro
negoulle a pousada e botouna fora da tenda tirándolle coa
subela que tiña na man, que por casualidade non firiu a
ningún dos santos visitantes. Pideulle pousada a unha muller
e deulla, era unha viuda pobre cun fillo pequeno. Amosou un
puñado de fariña pra facer un bolo para a cena, pero non chegaba mais que pra dona e o fillo, e non tiña outra cousa
pra comer. A Virxen mandoulle quentar o forno e botar ó
forno a petadiña. O pouco comenzou a subir e pra sacar o pan
do forno houbo que cortalo. A mañán, na rompida do día,
sairon da casa e foron deica un pequeno lombo desde onde se
vía o lugar. A Virxen mirou para él e dixo: "Arrebirate vila,
co debaixo pra riba". E sin mais cumpliose a orden, quedou o
pobo sumerxido formándose a lagoa. Boan pensa que os que
daban culto a Baal eran os baluros, e Murguia cree que os
baluros serían habitantes da montaña e por iso terían tal
nome. O seudo Servando calificaos como "a xente mais
ruín que ten Galicia". Non serían moi bos e volven a
figurar nas terras miñotas, porque a fin de século XVIII o
Bispo de Tuy, Fr. Juan de Villamar, procede contra estas
xentes que ó parecer son seudo entendidos, que estafan
miserablemente á xente, e o prelado pretende cortar este
abuso de semellantes vividores: "deseando ocurrir a los
gravísimos daños que en las almas sencillas ocasionan los
cuestores que el vulgo llama Baluros, ya con predicación de
milagros, revelaciones, profecias, promesas e indulgencias
fingidas, oraciones y exorcismos superticiosos ya con
engaños, amenazas y vanas descomuniones que fulminan para
atemorizar a los rústicos y sacarles su dinero y alhajas"
O río Tamboga foi un río sagrado e recibía sacrificios, libacións
e ofrendas dos veciños. Desconocemos cando deixaron de facer
as ofrendas que seguramente sería un animal.
Molina
resalta o paso por Lugo "que es bien nombrada y antigua
ciudad; fué de tan gran población como la ouo en
España...residía en esta ciudad la guarnición de grandes
provincias: de alli va luego a Puertomarin, donde el río
cria alli y hay tanta multitud de anguilas que no pudiendose
gastar se salan y llevan por el Reyno".
Fixemos tamén os grandes afluentes: o Parga, o Narla, o
Ferreira e o Asma pola dereita e o principal da esquerda é o
Neyra. Asulagado o Portomarín vello, coa Presa de Belesar
chegamos a Entrambas Mestas, os Peares ou Tres Ríos porque
alí xúntanse o Miño o Bubal e o Sil, ó que Molina eloxia
pola calidade das suas augas pra templar as espadas:
nace
este rio/metido entre cerros
solían sus aguas/dar fuerça a los yerros
según que lo escriben/algunos autores.
"Y deste río,
sigue escribiendo Molina, dice Trobo Pompeo a quien sigue
Justino: que ningún antiguo se confió en sus armas, ni creía
tenerlas fuertes, si no eran tocadas en las aguas del río
Bibilis, que es el Bubal." Tamén indica que algúns autores
din que o Bibilis e o río compostelán que pasa perto do
convento de Belvis.
O gran
afluente é o Sil que nace en Pena Rubia nos montes que
separan Asturias de León na comarca do Bierzo. É río
caudaloso que o refrán sentencia: "Osil leva a auga e o Miño
a fama". O caudal xúntase a fertilidade das terras por onde
pasa "este río es tan fertilísimo que por doquiera que va
llena las más abundosas riberas que se pueden hallar". Nos
seus sinxelos versos describe así iste personaxe xeográfico:
Digamos
del Sil/pues tiene valía
no solo
en Galizia/mas aún fuera della
es de
riberas/mas fertil y bella
que en
muchas partidas/hallar se podría
el Miño
con este/tomó compañía
llamándose Miño/aunque era el menor
porque
apartados/el Sil es mayor
ansí que
es injusta/la tal compañía.
Inda volverá
a repetir outras razóns que pon porriba do Miño ó seu
afluente. Agora temos que suliñar tres cousas: unha
ponte, o Monte Furado e "as aureanas". A ponte chamada
Paradela" la cual por si sola pudiera poner po cosa notable,
y para ser de madera no puede haber en España igual
edificio. Está allí el río hundido entre dos sierras muy
altas t pasa por medio de dos peñas, y encima de cada una
está hecha una torre, y de torre a torre va en el aire un
edificio de madera que tiene ciento y veynte pies de largo y
para pasar a cada una de estas torres va otro puente de
madera con su chapitel en cada una". Molina é un gran
defensor do Sil contra a usurpación do Miño dado a todo o
río "contra toda razón, escribe Molina, porque cuando aquí
se llegan a juntar viene el Sil muy mayor que el Miño, dicen
que la causa es porque el Sil es estrangero, y el Miño
natural, otros dicen que porque en algunas grandes secas de
tiempos pasados, se ha hallado secarse todos los ríos y
quedar solo el Miño. Otro agravio también parece que recibe
el Sil del Miño, porque en las riberas del Sil se halla
mucho vermellón que se dice minión, y el río del Miño toma y
hurta el nombre del bermellón al Sil no teniendo el Miño en
sus riberas ninguno".
É curioso o razonamento do noso xeógrafo, agora fagamos nos unha pequena
aprousimación os ríos. Os románs tropezaron co río Sil,
posiblemente, denantes de chegar as fontes de Miño en Meira,
seguiron apaixonados o camiño do Sil e o color das suas
augas deulle o topónimo, o río do Vermellón; o Miño. Pasado
o tempo os romans fan a sua penetración e van pola terra
luguesa deica a Meira e dan o nome a todo o río pola sua
direución mais normal norte-sur. Pero o vello Miño que cruza
o Bierzo sigue chamándose o mismo porque Sil e verba latina
que ten siñificado de lodo de color ocre. Este sería
semellante a un pai que puxera ó fillo mais vello Santiago e
ó mais novo Xacobo. Os poucos anos as xentes cambian os
nomes pero o siñificado sería o mesmo. Non son filólogo dou
unha razón do diccionario.
Non podemos deixar do Sil o túnel de Montefurado, admirable ben
descrito, por Ricardo Becerro de Bengoa: "De Palencia a la
Coruña", obra publicada en Palencia en 1883. O río tiña que
facer como unha asa ó redor da Pena do Corvo un nucleo
montesío de uns 322 m de altura e os romans mestres na
rapiña do ouro adicáronse a buscar e rebuscar nas minas das
Médulas e nas areas do río e despois de estudiar as ventaxes
da supresión da curva do río decidiron furar a roca "xunguindo
ansi con unha liña casi recta de 420 m. os extremos da dita
curva, pra deixar en seco as areas e os detritus do seu
fondo ó mesmo tempo que quedaba utilizable pra as
sementeiras a pequena veiga. O túnel abreuse no século II e
ten 16 m. de altura por 18 m. de ancho compoñéndose de duas
liñas rectas que forman un ángulo moi outuso a uns 140 m. da
entrada. Hai perforadas nas suas paredes sobor do nivel
ordinario das augas varias galerias curtas, unha con saída
cara o mediodía".
O túnel deixou feita unha ponte que foi utilizada como centro de
camiños para cruzar o río. Hai vestixios ó redor da montaña
pola parte norte de vellos lavadeiros de ouro e nás saídas
do túnel, nas orelas do río, situábanse as mozas, as "aureanas",
á percura do ouro.
Lamas
Carbajal adicou unha sentida poesía ás mozas que percuran un
tesouro cada xornada na rebusca do ouro antre as areas do
río, son os versos "As aureanas do sil".
Mainiñas cal
as pombas nas ribeiras,
xeitosas cal
os xuncos das cañadas,
subrimes,
vaporosas como as fadas,
tal son as
aureanas feiticeiras.
Aluma o sol
o val, doura as pradeiras,
i-elas
buscas as augas sosegadas
as areas de
ouro cobizadas;
mais ven a
noite, e fuxen pasareiras.
O Sil é seu
amor, a sua legría,
teñen nel
sempre fixo o pensamento,
canto pracer
seu corazón ansía;
lonxe dalí,
de triste acabamento
a
garrida aureana morrería,
cal morre a
flor sin o arrolar do vento.
As
mozas buscadoras das areas de ouro eran de varios lugares de
Galicia pero, principalmente dos arredores do río. Ían o Sil
mozas de bastante lonxe como Doade e algunha hasta da Lama.
Buscaban nos areiros cando as augas do río iban baixas.
Levaban un cuncún de fondo cónico onde lavan a area pra
sacarlle a terra e van deixando as areas limpas, logo con
mercurio que levan nunha especie de agulleiro, xuntan as
areas de ouro que na casa someterán a unha temperatura
elevada producíndose a evaporación do mercurio deixando
libre o ouro. Nista conca Hidrográfica parece que ten
aparecido areas de ouro nos ríos Lor, Xares, Camba,
Bibey e no mesmo Miño. A propósito de ouro e
río, Ambrosio de Morales publica o seguinte relato do
seu paso por Tuy: "Aunque no es de mi comisión, escribe,
todavía quiero decir que se saca oro en Tuy, del río Miño, y
el Obispo tiene un grano del tamaño de un garbanzo pequeño,
que se sacó hará dos años , y como lentejas se sacan hartos,
y es oro purísimo, y el Conde de Monterrey arrienda un sitio
de esta ribera en 24 ducados cada año, o veinticuatro
maravedís, si bien me acuerdo, para solo sacar oro".
Pero volvamos
á lenda do noso río. A Virxen pasa o río por moitos sitios
do Miño e o relato mais natural de viaxeira e o do río de
crecida facendo moito bruído e a Virxen co Neno no
colo e durmindo. Chegando perto do río, onde xa molesta o
barullo das augas a Virxen da unha orden ó río: río
Miño , vaite caladiño, non espertes o meu meniño, que
o levo durmindo. E o río calou obedecendo a orden de Nosa
Señora. Un dos lugares de paso sinalase en San Vitorio no
Saviñao. O misterioso ouro dos castros custodiado pola
mourindade atópase tamén nas beiras do río, así aseguraban
que as casas cercanas o castro de Ortelle eran ricas polo
ouro do castro. Refiren que unha moura mui xoven, mui
fermosa e mui rica presentáballe a unha pastora, mociña mui
xoven cando ía co gando pras ladeiras do castro. Pedíalle
que a peinase e dáballe uns cabóns coa orden de que
nin mirase pra tras, nin mirase o que levaba. Un día
mirou pra tras e a moza transformouse en serpe e
meteuse no castro deica que a desencanten. Os carbóns
tranformábanse en onzas de ouro.
No castro de
Marce viven, no castro ou no pozo de Chouzán, os xacios,
seres humans mui fermosos. Un pescador veu e falou con unha
moza e saleo do río, bautizouse e casou con él. Tuveron
fillos que eran mui listos pero o seu gusto era bañarse,
meterse na auga. Un día o pai cansado de tanto metimento nas
augas rifoulles: idevos de quí fillos de unha xacia.
Entrou na casa e sigueo rifando, entonces a muller marchou
correndo pro río, detrás foi o home pero a muller xa se
metera no pozo. O marido chamou, gritou por ela. Non tivo
resposta, e veo sobre das augas pedazos do corpo
escuartizado, por haberse bautizado. Unha nena chada Isabel
que falaba cunha xacia mui simpática que lle daba uns grans
de millo marelo que ó chegar a casa volvíanse ouro. A xacia
encargáballe moito que non dixera nada a ninguén pra non ter
una desgracia mui grande. A rapaza un día díxolle a seu pai
o que facia, aquel día o gando chegou a casa sin Isabel. O
pai pensando que algo lle pasara foi ó castro e chamou
por ela e responderon dende dentro do castor :Isabeliña,
Isabelón, fretida está en aceitón. Cumplírase a
desgracia advertida pola xacia.
No castro de Mourelos aparécelle a un leñador un carneiro de enorme
cornamenta e fálalle decindo ou o salva, ou o mata. O
leñador descárgalle un golpe tremendo coa machada, e o
carneiro transformase nunha moza que lle da moitas riquezas
ó seu desencatador.
No de Vilamirón o
pescador fala coa moura que pra "desencatala mádalle ir
coller un plato de aveláns, partilas e tirar as cascas o
río. Que non teña medo pase o que pase que ela sairá a
salvalo. Cando tira as derradeiras cascas , comenza a tremer
a terra e a caír pedras pros pozos do río e salta tamén o
penedo onde está sentado, pero de debaixo do penedo sae un
paxaro inorme que o abraza coas suas alas e levao a un campo
onde se tranforma en moza fermosa cargada e riquezas. Outras
vegadas voa pro río Miño unha lousa que cubre un dolmen,
outras os mouros que están no castro cando están labrando a
leira que cubre o castro, grítanlle : Ei ti "¡Non ares
tan fondo que me destellas a casa!" Outras vegadas os
donos das leiras ten que afondar pouco por mor de non abrir
a adega onde ten os mouros o viño, que é tal cantidadeque na
sua baixada por Miño enterraban o lugar.Eiqui non se cumplen
os preceutos do Koran.
Na
ronda de Ourense sai ó noso paso a copla:
Tres cousas hay en
Ourense
que no las hay en
España:
el Santo Cristo, la
puente,
las Burgas
hirviendo el agua.
A Ponte, a ela chega a poesía de don Diego Antonio Cernadas, de Castro,
o cura de Fruime o gran defensor da sua terra, adica o Miño
a seguinte estrofa que leva cabeceira istas verbas: "La
fuente que a alguna distancia de Lugo es origen del Miño, se
le oye a este en su lengua patricia, hablando con la madre;
la siguiente Ronca do río Miño":
Cando tanta festa
fan,
¡miña nai, como se
roxe!
a esta nova fonte
de hoxe
¿Qué será de ti,
miñán?
Tempos ven e tempos
van;
cae miñán que subeo
onte;
póñase ben alta a
fonte,
que non é por mais
que eu pense,
para baixarse en
Ourense
no ollo da miña
ponte.
Desde ista
ponte de sete arcos, feita quizais na época de Trajano, pode
verse unha pequena pedra blanca que destaca antre os
peñascaes da orela esquerda do río, a nosa dreita, con esta
inscrición: Ex voto que los admiradores de Curros dedican
a las ondinas del Miño para que velen por su inmortalidad.
Curros na sua poesía á chegada a Ourense da primeira
locomotora pídelle ó río que lle dea de beber á máquina que
trai moita sede:
...........................
E ti, río de
grandes destinos,
que os himnos
ensaias dos trunfos ibéricos,
requeimada-las
fauces de sede
ven o monstruo a
beber no teu seo.
Bon samaritano
dalle auga ó
sedento
O río da nome
a un sonado periódico: "El Miño", periódico de
comercio y de intereses generales bajo el lema: Todo por
Galicia. Todo para Galicia. Comenzou no ano 1857 o
suspender a autoridade gubernativa o periódico "La Oliva" de
Vigo. O impresor foi Juán Compañel. Once años mais tarde
volve a Vigo, imprenta, director e red actores, será :" La
Oliva-El Miño". Primaveras tempranas de acacias y huertos y
largos otoños de vides y amarantos de formas fluviales. En
los días cálidos alcanza sequedades cromáticas admirables y
las largas nieblas invernales lo envuelven en vaporosas
fantasías...La Lonias, el valle heroico escavado en su rudo
granito de admirable escultura en las laderas por el río de
claras aguas que rápido se lanza bajo el esqueleto del
puente medieval para reposar entre sauces antes de morir en
el Miño". Eiqui queda a visión de Otero Pedrayo
e podemos engadir a de Vicente Risco co Rigueiro de Oira.
"Baja el regato por los cimientos de las casas, y hoy
con tanta agua como cayó el regato parece casi un río. Va
consu canto monótono, haciendo aquí y allá un gorgullón, con
tono alto y espuma blanca. Lo atraviesa la carretera, y al
salir, el regato describe una curva elegante por debajo del
muro de un cercado, por la orilla de un escampado verde, con
velludo de hierba y árboles desnudos en inviern. Luego
tuerce en el otro sentido, y pasa por debajo de un pontillón,
y luego, se pierde en un delta medio estancado, de donde se
lo lleva el río Miño."
Conserva o Barbantiño a sua grandez ribeirán baixando as
augas de Maside e Amoeiro deica Punxin. Ë o río no que don
Ramón Otero Pedrayo mideo neboas e chuvias e as
clásica tronadas, e nas beiras do Miño mais abaixo
Castrelo e a vila centro e capital do Ribeiro, Ribadavia, co
seu río, o Avia, que se xuntou co Arenteiro, o río de
Carballiño.
Pra ista comarca Miño e Avia teñen os seus poetas, don
Eladio Rodriguez González e Fr. Samuel Eijan Lorenzo que
ademais de Frade foi historiador e poeta e como tal sauda o
río na baixada de Castrelo.
Frente a
Castrelo, en la cima
que Bou-Bou por
nombre lleva,
Dando el rostro a la
llanura
que calmoso el Miño
riega,
y a Ribadavia la
espalda
para su apoyo y
defensa.
Son fortes moitas vegadas as tormentas e a poesía de Fr.
Samuel Eixan describeas con tanta forza poética como
rumbosas van as augas do Avia na percura do Miño.
Lóstregos, tronos, pedrisco que arrasa as colleitas, son as
enchentes
das foscas
tromentas,
tromentas de loito
que nas marxes do
Avia fan presa!
......................
ruxidos que firen
lóstregos que
queiman
pedriscos que
rouban
ós terreos as ricas
cosechas.
i-o Avia que mira
cal vai indo á
perda
o froito das augas
que sua savia
regalan á terra.
----------
----------
Xa pasou o trebón:
xa no espazo
nova vida o sol
puro gorenta
-----------
¡Ollai! ¡Soio nos
aires se escoitan
do Avia as
protestas!
El sigue ruxindo
ruxindo sin treguas
e mentras ofrece
mortaxa nas augas
os despoxos da
fosca tromenta
Hai
certos temores pra pasar o Miño que unhas
veces desaparecen metendo unha pedriña na boca e
outras o millor e non pasar. E moi vella a creencia da
direución do voo de aves, pois eiqui no Miño coñecemos
un caso da época de Xelmirez. O bispo ia pasar o río en
amistoso pau to con doña Urraca, e ó entrar na barca
"como os seus cabaleiros se puxeran a investigar
curiosamente agoiros vans, según costume da terra, e
fixándose con mais atención nunha águia que atravesaba
voando en direución contraria, todos a unha, tocados de
un mismo presaxio, increpárono con gran vehemencia deica
tres ou catro veces pra que non fose alá", pra que non
crecera o Miño. O bispo repostou "que o omnipotente
Señor, gobernador de todas as criaturas non confiou ás
aves nin a outros animaes os decretos dos seus
designios". Pasou e a raiña fixo traición axudada polos
nobles e levaron preso a Xelmirez pro Castelo de
Orcellón.
Mencionaremos o Arnoya o río que cantou Lamas Carvajal:
E de outono unha tarde,
o sol que morre
os horizontes doura;
a vila de Allariz ó
vento erguidas
as espadanas das
eirexas mostra.
Lambe seus pes con
augas transparentes,
o murmuxante Arnoya
onde tempraron noutro
tempo as armas
coas que loitaban as
mesnadas nosas.
Logo ven
un rio mais humilde, o Deva en cuio val colleitase un
delicado viño, que os veciños de Pontedeva defenderon
contra as cargas do fisco pedíndolle á raiña Isabel II
que non lle puxeran semellante carga porque si tal
facian non poderían traballar porque o viño é que lle
d´forza, todos precisan beber un groliño de viño
pra soster o corpo.
Estamos chegando a Arbo e no río uns pasos de muro: As
Pesqueiras "os pescos", trampas pra conseguir lampreas.
As pesqueiras poden ser de un ou de varios, de herdeiros.
As mellores lampreas son as de abril, así as distribue o
repartidor: No abril, pra min; en maio, pro amo, en Xan
Xoán pro criado. Poden collerse ata un millar. Cúrase e
fai de compango polo ano adiante. Don Alfonso Vázquez
Martínez, meu gran amigo e compañeiro e seu irmán
Gonzalo, foron os que idearon a "Festa da lamprea",
axiña mui ben organizada. Como nota curiosa destacamos
os nomes das pesqueiras, millor os apodos dos donos: do
Fuchicas, do Benchorado, do Fraile, do Busca de
Comer, dos Coengos, e do Folga na Palla, como indica
Eliseo Alonso.
De Arbo
era tamén don Xosé Vázquez Estévez, poeta, botánico, e
filósofo, que cantou o Deva con amorosa sinxeleza:
Te envian, río Deva
sus aguas las
montañas,
manando sus entrañas
mil fuentes para ti.
..............
..............
Tus linfas,
transparentes
inquietas, bulliciosas,
se lanzan espumosas
al Miño con afán.
O Deva
ten no seu haber histórico a ponte de Mourentán.
Río
abaixo pasamos as Neves e detémonos en Salvaterra de
Miño onde os homes de Pedro Madruga defendían o castelo,
porque "estaban dentro buenos sesenta hombres, bien
armados, con buenos tiros de fogo, espingardas y
ballestas fortes". Estaba nos calabozos, Fernán de Camba
que o puxeron en libertade e dixo: bendita serás
Salvaterra que asi salvas os homes", e a tal feito
responde iste cantar:
Salvaterra,
Salvaterra,
donde estiven en
prisiones,
non te chamen Salvaterra
que te chamen
salvahomes.
Lembranzas de reises e raiñas, señorío de pazos e os
remansos de singular beleza nas ribeiras do Miño:
Veño da ribeira
da beira do Miño,
¡si! que rico nome
ten o paxariño
O carto
verso debera decir: ¡ ai que rico canto ten o paxariño.
Pois pode ser o canto do reiseñor. Na chegada a Tuy os
mozos van camiño da festa e cantan mui ben cantada unha
saudo-sa cantiga:
Vente con nos para
Tuy
rapaza de Mourentán
vente con nos para
Tuy
sin poñer os pes no
chán.
Tuy é a
vella capital da provincia, lenxendaria que sabe
si de orixen grego con historia e santidade porque eiqui
acuden a formar guardia san Paio ou Palaio e San Telmo,
ou san Pedro González Telmo. Paio é natural de Albeos,
morreo martirizado. O.P. Isla; escribeo ista sentencia:
Entonces fue
cuando Pelayo, niño
´mártir de la
pureza
ilustró al Miño
San Telmo foi frade dominico e tivo unha constante
preocupación polos mariñeiros, e a sua organización
gremial= Construieo camiños, pontes aconsellou
embarcadeiros e o seu nome vai xunguido as lumieiras que
se forman nas puntas dos paus das embarcacións. Eran
pros antigos xogos de Castor e Polux; cando se
presentaba un soio non era de bon presaxio e coñeciano
por Helena, agora é o fogo de San Telmo ou o corpo
Santo. San Telmo é o patrón de Tuy.
O Miño é a liña fronteira con Portugal e de unha e outra
banda pasa a corazón dos namorados:
Deste lado do río
o namorado
e a moza dos ollos
verdes
do outro lado.
No medio recantos paradisiacos as grandes casonas, os
pazos, os restos dos castelos e torres e as andanzas de
Pedro Madruga e no río os estadios medidos polos romans,
800 de navegación, e decatáronse ben los 4000 pasos na
desembocadura. D. Pedro Antonio Sánches, fixo unha
petición ó Rei pra canalizar o Miño, entonces seria real
a medida de Strabom.
Agora rematada a nosa regata fluvial polo pai Miño e os
seus brazos, asistamos a unha festa, ó San Campio,
guiados pola poesía do arcebispo poeta, don Manuel Lago
González, un tudense ilustre:
Hoxe hai festa ó
pé do Miño
hoxe hai troula e
alegría.
Ei, rapaces ¡hoxe é
día
de San Campio
queridiño.
...............
...............
Xa sergueo como
roxa fogueira
ese sol que a
fartura nos trai;
e do Miño na verde
ribeira,
pouco a pouco xuntándose vai.
.................
................
Benia o dia do
Santo Glorioso
que na eirexe
branquísima está,
ondá veira do río
escumoso,
antrós millos da
verde Armamá!
Así, cantando, á festa do señor San Campio en Armamá
orela do Miño.
Volver